L'essere nel pensiero[1]
di Giovanni di San Tommaso[2]
Padre Tomas Tyn
Quarta Parte (4/4)
16. Nell'anima umana si trova tutta la sussistenza dell'uomo, ma non totalmente spiegata e sviluppata
Si vero in corpore non admittimus partialem subsistentiam, et tamen anima subsistit separata, necessario dicendum est totam subsistentiam hominis dari in anima: sed non totaliter explicari in anima, sed in communicatione eius ad corpus.
L'anima sussiste separatamente dal corpo e nel corpo non vi è una sussistenza parziale, anzi, se vi fosse una parziale sussistenza nel corpo, non si vede come l'anima potrebbe sussistere separatamente, perché allora non vi sarebbe un granché di differenza tra essa e le forme inerenti alla materia che non sussistono in sé, ma solo nel composto ilemorfico, quasi condividendo la sussistenza con la comparte materiale.
Per conseguenza la sussistenza, che è indivisibile, è tutta nell'anima sussistente, ma non è totalmente spiegata in essa, perché l'anima è forma del corpo, sicché il corpo entra assieme ad essa nella costituzione dell'essenza umana completa. L'anima comunica allora la sua sussistenza al corpo così che, nello stato di separazione, essa risulta sussistente, sì, ma non persona perché comunicabile al corpo, comunicabile dunque non come un universale ad un particolare (altrimenti non sarebbe individua) né come natura ad un soggetto di inesione (cosa che ripugna alla sussistenza), ma come parte formale dell'essenza alla sua comparte materiale. Nel contempo la stessa sussistenza ed esistenza che sono nell'uomo sono anche nell'anima umana. Morto l'uomo tutto l'essere di lui rimane nella sola anima, ma in quello stato[1] non è, come gli sarebbe connaturale, comunicato al corpo[2].
17. L'essere inerisce al supposito immediatamente e non mediante l'essenza
Licet suppositum sit etiam principium quod (formarum accidentalium) sustentativum et receptivum; tamen etiam ipsa natura est medium recipiendi accidentia, ita quod mediante natura conveniunt supposito et denominant illud; neque est necesse quod immutent ipsum suppositum inhaerendo, sed solum naturam ... At vero existentia non mediante natura convenit supposito, sed immediate respicit suppositum ut principium quod et ut rationem recipiendi: quia esse productum terminative et in facto esse, solum convenit ipsi toti seu supposito, et mediante toto convenit naturae. Natura autem dicitur principium quo existentiae, quantum ad eius specificationem et denomìinationem.
Mentre gli accidenti sono vere e proprie «nature» che convengono al supposito tramite la natura sostanziale di cui sono come delle esigenze e, inerendo alla sostanza, non ne cambiano il supposito, ma la natura (il fatto che un uomo possieda uno spiccato senso di buon umore corrisponde alle esigenze di «risibilità» insite nella sua natura specifica che si trova modificata in tal senso nella natura individua della sostanza concreta). Al contrario l'esistenza compete alla sostanza non come una natura aggiunta, né secondo le esigenze della natura sostanziale (anche se secondo la misura e la proporzione di tale natura e in questo senso vi è pure una mediazione della natura nella ricezione dell'essere nel supposito), né modifica la natura, ma piuttosto il supposito (e non poco, dato che lo fa emergere dal nulla) e, aderendo al supposito, tramite esso, raggiunge anche l'essenza e la sostanza esistente tutta[3].
I. L'ANALOGIA DELL'ENTE
18. L'ampiezza dell'analogia
Licet verum sit quod CAIETANUS ipse solam analogiam proportionalitatis vocat veram analogiam, reliquas abusive ..., tamen negari non potest quod ex usu scholae et sapientium analoga sumuntur generaliter pro his, quae nec pure aequivoca sunt, nec pure univoca, ex quacumque habitudine unitatem illam proportionalem et secundum quid habeant, ita quod ratio significata non sit pure diversa. Bisogna dunque ammettere, nonostante l'autorità del Gaetano che Giovanni da San Tommaso accetta ben volentieri e più che mai proprio nel campo dell'analogia, la reale esistenza di un'analogia di attribuzione o semplice proporzione - anche in essa si verifica un'unità proporzionale secundum quid con la diversità essenziale per se e perciò si tratta di un'analogia che è propriamente tale, seppure nell'analogia delle analogie non costituirà il sommo analogato.
Aliqui autem ex eo quod analoga a nullis analogatis praescindunt, neque etiam a modis seu differentiis, sed in illis imbibuntur, ex parte rei nullam unitatem analogis tribuunt, sed solum in significatione vocis. Questa dottrina attribuita a Vasquez costituisce un perfetto nominalismo ontologico} accompagnato da un altrettanto spinto realismo logico. Gli analoghi hanno un'unità perfetta sul piano dei significati, ma sono del tutto equivoci sul piano dell'ente.
Invece l'analogia ha un ruolo non solo logico, ma anche metafisico, l'ente stesso è realmente uno, seppure uno di unità non univoca, ma analoga. Propositiones in quibus praedicatur ens vel esse constat rebus ipsis convenire: nihil enim magis reale quam esse, vel ens a quo quidquid reale est dicitur realitatem habere, si habet esse; ergo esse in communi, in qua omnia realia entia conveniunt, non appellationem dicit, sed veritatem realitatis. L'ente comune, in quanto comune, è, certo, un ente di ragione, ma ciò non vuol dire che non gli corrisponde nulla nella realtà concreta delle cose, poiché le cose esistono realmente e realmente sono assimilate (secondo proporzioni corrispondenti a ciascuna di esse) tra loro nel fatto di essere[4].
19. Distinzione dell'analogia di attribuzione e di proporzionalità
Defìnitur ergo analogum proportionis, seu attributionis «quorum nomen commune est, ratio vero significata eadem est secundum terminum, diversa secundum habitudines ad illum».
Analoga proportionalitatis dicuntur «quorum nomen commune est, ratio vero significata eadem secundum similitudinem seu convenientiam proportionum».
L'analogia della semplice proporzione ha la sua unità dal termine al quale si rapportano gli analogati inferiori secondo proporzioni diverse - quel termine è lo stesso sommo analogato al quale si possono rapportare analogati plurimi o uno solo e ciò in entrambi i casi secondo distanza determinata o indeterminata.
L'analogia di proporzionalità trova la sua unità nella similitudine delle stesse relazioni, rapportate a termini diversi dalla parte di soggetti altrettanto diversi, ma convenienti nel tipo di relazione ed è chiaro che, affinché un confronto possa aver luogo le relazioni devono essere almeno due e i termini almeno quattro[5].
20. Il carattere estrinseco dell'analogia di attribuzione
L'analogia di proporzione (attribuzione) coincide perfettamente con quella detta «secundum intentionem et non secundum esse», perché l'intenzione e la ragione dalla quale avviene la denominazione non si trova secondo il suo essere in tutti gli analogati, ma solo nell'analogato principale.
Al contrario l'analogia di proporzionalità si dice «secundum esse et secundum intentionem», perché gli analogati non convengono in un uno dal quale hanno l'intenzione e denominazione, né in un uno nel quale solo hanno l'unico e medesimo essere, bensì ciascuno di loro possiede una proporzione intrinseca diversa da quella di un altro, ma in qualche modo proporzionata all'altro, secondo la quale l'analogo gli conviene intrinsecamente.
L'analogia «secundum esse et non secundum intentionem» è tale non in logica (dove è perfettamente univoca), ma solo in fisica dove l'essere di un individuo differisce da quello d'un altro pure contenuto nella medesima specie.
Analoghi di attribuzione - nell'analogato principale si trova la forma intrinsecamente, negli altri analogati si trova estrinsecamente e per denominazione.
La forma analoga in questo caso è numericamente una.
La forma dell'analogato principale si pone nella definizione di altri analogati.
Il concetto analogo non è uno, ma molti collegati tra loro da una certa connotazione.
Analogia di proporzionalità propria - in tutti gli analogati si trova una certa ratio di proporzione intrinsecamente e formalmente secondo la quale essi vengono assimilati tra loro in modo proporzionale.
L'analogo si trova non nel primo analogato formalmente e negli altri denominativamente, bensì in tutti formalmente e in ciascuno a modo suo proprio.
Non è necessario (ma nemmeno escluso) che l'uno sia posto nella definizione di altri.
Possono avere un concetto uno di un'unità imperfetta e limitata ovvero proporzionale che tuttavia rimane sempre oggettiva.
SUAREZ sostiene che nell'attribuzione vi è qualcosa di intrinseco e che nella proporzionalità si cade in pura metafora. Il suo errore sta nel fatto di aver posto come costitutivo dell'attribuzione il fatto che la definizione del primo analogato si pone in quelle degli analogati inferiori. Così ogni analogia gerarchizzata, anche se intrinseca, gli appariva di attribuzione. Di fatto l'attribuzione può mescolarsi alla proporzionalità, ma non può essa stessa essere intrinseca[6].
21. L'analogia di proporzionalità suppone sì, denominazione, ma intrinseca e non estrinseca come avviene nell'attribuzione
Se la forma denominante è intrinseca ad entrambi gli analogati, l’analogato non sarà denominato tale esteriormente, partendo da una forma che di fatto si realizza al di fuori di esso, ma da quella forma che esso stesso intrinsecamente possiede e così non avrà bisogno di essere denominato per attribuzione da qualcosa di esterno. L'intrinsecità della forma denominante equivale a destruere analogiam attributionis, sicché un'attribuzione intrinseca è una contraddizione in adjecto[7].
22. Il concetto dell'ente è concetto analogo secondo proporzionalità
In tutti i modi di essere l'essere è interiormente realizzato, perché ognuno di essi attualmente è. Né c'è da temere un processo in infinitum perché gli analoghi sono in parte identici e in parte diversi e esplicando l'identità implicano la diversità e viceversa esplicitando la diversità mantengono implicita l'identità. Sono perciò simili e diversi tramite se stessi e non tramite un ché di altro[8].
23. L'ente, se è univoco, è genere, se non è genere, non lo è proprio perché è analogo
Gli Scotisti dicono che l'ente è univoco eppure non è genere perché è contratto non da differenze, ma da modi intrinseci. La differenza si aggiunge dal di fuori e senza di essa l'essenza è perfettamente concepibile, una volta aggiunta pone l'essenza in un'altra realtà (ad es. il genere in specie); al contrario il modo intrinseco non varia l'essenza della realtà modificata. Sed haec solutio vel invita concedit quod intendimus, scilicet conceptum entis non posse separari perfecte a modis contrahentibus et causantibus diversitatem, ex quo sequitur non habere simpliciter unitatem illum conceptum, atque adeo ruere fundamentum Scoti. Il fatto è che il modo intrinseco accidentale è ben diverso dai modi di essere che modificano l'essere essenzialmente proprio perché anch'essi intrinsecamente sono, mentre l'intensità della qualità non è quale della stessa qualità[9].
24. L'analogia tra Dio e le creature è di proporzionalità propria - infatti, l'ente conviene intrinsecamente a Dio e ad ogni creatura realmente esistente
Si tratta di proporzionalità, perché l'essere è intrinseco a Dio e alle creature, ma vi è implicita l'attribuzione perché le creature sono essenzialmente dipendenti da Dio. Perfectiones (conveniunt) Deo et creaturis analogice ... analogia proportionalitatis, in qua compatitur conceptum analogum esse formaliter et proprie in utroque analogato, licet cum dependentia unius ab alio .... Sicut accidens formaliter participat ens, ita tamen quod ab ipsa ratione entis inaequalitas illa (scil. respectu substantiae) derivatur. Et idem est de ente, respectu Dei et creaturarum: quia creaturae formaliter existunt, licet tota diversitas essendi ab ipsa ratione entis derivatur[10].
THOMAS M. TYN, O.P.
A cura di
P. Giovanni Cavalcoli,
Fontanellato, 24 giugno 2026
[1] Sottinteso come soggetto l’essere (Cavalcoli).
[2] (16) n. XVIII.
(448 b) Si vero in corpore non admittimus partialem subsistentiam, et tamen anima subsistit separata, necessario dicendum est totam subsistentiam hominis dari in anima: sed non totaliter explicari in anima, sed in communicatione eius ad corpus: ibique subsistere incommunicabiliter, quatenus non est amplius explicabilis et communicabilis in aliud; ideoque anima separata non est persona, quia non est ibi subsistentia modo incommunicabili; eadem tamen subsistentia quae est in homine, est in anima et eadem existentia, ut docet D. Thomas (I-II, 4, 5,2m) ... Et quando moritur homo, manet quidem totum esse hominis in anima, sed non manet communicatum corpori, et hoc est hominem mori; nec manet illud esse anìmae tamquam esse hominis, quia non est esse communicatum corpori: sicut Verbum divinum si dimitteret humanitatem, non amitteret esse et subsistentiam simpliciter, sed ut communicatam homini et ut humanam ...
[3] (17) Articulus 4.
n. XII
(466 b) ... suppositum se habet ut principium quod, receptivum existentiae, et natura ut principium quo; sec cum hac differentia ad formas accidentales quod licet suppositum sit etiam principium quod earum sustentativum et receptivum; tamen etiam ipsa natura est medium recipiendi accidentia, ita quod mediante natura conveniunt supposito et denominant illud; neque est necesse quod immutent ipsum suppositum inhaerendo, sed solum naturam: ut manifeste patet in accidentibus convenientibus Christo Domino, quae non inhaerent in supposito neque immutant illud, sed mediante humanitate illud denominant. At vero existentia non mediante natura convenit supposito, sed immediate respicit suppositum ut principium quod et ut rationem recipiendi: quia esse productum termìnative et in facto esse, solum convenit ipsi toti seu supposito, et mediante toto convenit naturae. Natura autem dicitur principium quo existentiae, quantum ad eius specificationem et denominationem: quia videlicet quod existentia aliqua sit talis vel talis speciei (v.g. humana, vel angelica, vel alterius rationis), sumitur ex natura cuius est existentia,
[4] (18) CURSUS PHILOSOPHICUS THOMISTICUS, Tomus l, pars II, quaestio 13, articulus 3.
(407 b) Licet verum sit quod ... CAlETANUS ipse ... solam analogiam proportìonalitatis vocat veram analogiam, reliquas abusive ...; tamen negari non potest quod ex usu scholae et sapientium analoga sumuntur generaliter pro his, quae nec pure aequivoca sunt, nec pure univoca, ex quacumque habitudine unitatem illam proportionalem et secundum quid habeant, ita quod ratio significata non sit pure diversa. ... (408 a) Aliqui autem ex eo quod analoga a nullis analogatis praescindunt, neque etiam a modis seu differentiis, sed in illis imbibuntur, ex parte rei nullam unitatem analogis tribuunt, sed solum in significatione vocis, ut V. VASQUEZ. ... Caeterum illud primum nos admittimus ... Sed secundum est omnino impossibile, quia est facere ens pure aequivocum… Et propositiones in quibus praedicatur ens vel esse constat rebus ipsis convenire: nihil enim magis reale quam esse, vel ens a quo quidquid reale est dicitur realitatem habere, si habet esse; ergo esse in communi, in qua omnia realia entia conveniunt, non appellationem dicit, sed veritatem realitatis.
[5] (19) (409 a) ... est duplex divisio analogorum: Prima est in analogiam proportionis et proportionalitatis. Analogia proportionìs pluribus nominibus nominatur: solet enim appellari analogia attributionis, eo quod ab uno principaliori solet fieri denominatio, seu attributio ad alia ... Vocatur etiam analogia unius ad alterum, vel plurium ad unum ob eamdem rationem, quia ad uno fit denominatio ad plura. Denique vocatur etiam analogia proportionis, quia fit ratione alicuius correspondentiae, vel commensurationis inter plura; quae proportio aliquando est secundum determinatum excessum, ut proportio quae est inter vires hominis et pondus quod ferre potest, aliquando est sola habitudo correspondentiae sine determinatione, ut inter creaturam et Deum (De Pot. 7, 10, 9m; De Verit. 2, 11). Analogia autem proportionalitatis vocatur etiam secundum aequalitatem vel comparationem ipsarum proportionum (cf. In Metaph. V, l, 5: «Aequalitas in proportionibus vocatur proportionalitas»).
Definitur ergo analogum proportionis, seu attributionis:«Quorum nomen commune est, ratio vero significata eadem est secundum terminum, diversa secundum habitudines ad illum» … (cf. In Metaph. XI, 1. 3) ... (b) Analoga proportionalitatis dicuntur: «Quorum nomen commune est, ratio vero significata eadem secundum similitudinem, seu conventiam proportionum» (cf. In Eth. Nic. I, 1.7; De Verit. 2, 11 etc.).
[6] (20) (409 b) ... analogia proportionis seu attributionis dicitur analogia secundum intentionem et non secundum esse, quia videlicet intentio illa, seu ratio, a qua denominatio fit, non est in omnibus analogatis secundum esse, sed in uno tantum, quod est magis principale. Analogia vero proportionalitatis vocatur ibi (I Sent. d. 19, 5, 2, 1m) secundum esse et secundum intentionem, quia videlicet non parificantur analogata, seu non conveniunt in aliquo a quo habeant intentionem, seu denominationem, neque in aliquo uno, quod in omnibus habeat idem esse, sed oportet quod unumquodque habeat suam rationem intrinsecam diversam ab alio, sed aliquo modo proportionatam cum alio, sicut ens cum dicitur de substantia et accidente. Alia autem analoga, quae vocantur ibi secundum esse et non secundum intentionem, et a CAIETANO et aliis vocantur analoga inaequalitatis, proprie analoga non sunt, licet apud physicum analoga dicantur, quia non conveniunt in materia, sicut corruptibile et incorruptibile (Met. X, 5) quae tamen conveniunt univoce in ratione corporis et substantiae.
articulus 4
(411 a) In analogis attributionis, seu proportionis, ex rnultis condìitionibus, quae illi tribui solent haec est praecipua: Quod in principali analogato inveniatur forma intrinsece, in aliis vero extrinsece et per denominationem. Ex qua conditione sequuntur aliae tres. Prima: Quod forma analoga in istis debet esse una numero, utpote quae solum reperitur in uno analogato. Secunda: Forma principalis analogati debet poni in caeterorum definitione, quae ab illa denominantur. Tertia: Quod illa analoga non sunt unius conceptus, sed plurium habentium aliquam connotationem inter se, et non sicut aequivoca a casu. Quae omnes conditiones videri possunt in sano, respectu animalis et medicinae, vel herbae etc. Similes autem conditiones inveniuntur in analogis metaphoricis, quae etiam sunt plurium conceptuum et similia satis analogia attributionis.
In analogis autem proportionalitatis propria praecipua conditio est: Quod in omnibus analogatis intrinsece et formaliter invenitur aliqua ratio proportionis, secundum quam assimilantur inter se modo proportionali. Ex qua sepuuntur illae tres conditiones oppositae conditionibus analogiae proportionis. Prima: Quod ratìo analoga non debet solum reperire in uno analogato formaliter et in aliis per denominationem, sed in omnibus formaliter suo modo. Secunda: Quod non debet unum poni in definitione aliorum. Tertia: Quod possunt habere conceptum unum unitate imperfecta et secundum quid, quae dicitur unitas proportionalis, quae ex parte obiecti se tenet.
(441 b) Aliqui ... recentiores censent in analogis attributionis posse salvari quod ratio significata non solum intrinsece sit in principali analogato, sed etiam in aliis analogatis, dependenter tamen ab illo primo analogato. E contra vero ad analogiam proportionalitatis dicunt semper requiri aliquid attributionis vel metaphorae. Et hoc sequitur ex primo, quia existimant analogiam attributionis dari hoc ipso quod una forma invenitur per prius in uno et per posterius in alio, etiam si intrinsece sit in utroque. Ita P. SUAREZ, disp. XXIII Metaph., sect. 3 …
[7] (21) Articulus 4.
(413 a) ... si in utroque analogato sit forma intrinseca denominans, non denominabitur tale per formam in alio existentem, sed per eam quam in se habet intrinsece, et sic non indigebit attributione extrinseca alterius denominari, quod est destruere analogiam attributionis. Quod explicatur amplius, quia si in utroque analogato est intrinsece forma denominans, licet in uno principalius et perfectius, vel utraque forma est similis et identice una, vel proportionaliter una, vel omnino diversa. Si omnino diversa, resultabit aequivocum, non analogum. Si omnino similis et eiusdem rationis, erit univocum. Si proportionali modo una, et in utroque analogato intrinsece invenitur, nihil illi deest ut sit analogum proportionalitatis, ut ex eorum definitione constat. Ergo ut detur analogia attributionis ab istis distincta debet fieri denominatio, non per formam in singulis intrinsece et in aliis denominantem extrinsece, sicut sanitas intrinsece est in animali, in herba autem, vel medicina, non datur intrinsece forma sanitatis, sed extrinsece.
[8] (22) Quaestio 14, articulus 2.
(432 b) Quare dicendum est quod in istìs modis intrinsece imbibitur ens, quia vere sunt aliquid reale et extra nihil. Et non est processus in infinitum, quia in eadem ratione differunt et conveniunt, vel potius non in eadem, quia analoga non habent unitatem simpliciter, sed sunt partim idem, partim diversum, licet quatenus explicant convenientiam non explicent diversitatem, illam tamen actu confuso implicant et includunt ...
[9] (23) (433 a) ... nihil deest enti univoco, ut sit genus, nam praedicatur in quid, includitur enim quidditative et intrinsece in quacumque natura; similiter conceptus est unus, non inclusus in differentiis contrahentibus iuxta istam opinionem, et per additionem contrahibilis, et solum in potentia includens inferiora; nihil ergo deest, ut genus sit.
Respondent discipuli SCOTI non esse genus, quia non contrahitur per differentias, sed per modos intrinsecos. Est autem discrimen inter istum duplicem modum contrahendi, quia differentia advenit quasi extrinsece, et sine illa potest ratio communis perfecte concipi. Modus etiam intrinsecus non variat essentiam, quam modificat, sicut modus intensionis et remissionis non variant qualitatem; dìfferentia autem variat rem cui advenit, et in alia realitate constituit. Unde ad hoc quod genus contrahatur per differentias, requiritur quod conceptus generis sumatur a realitate quae sit in potentia essentiali ad realitatem, unde sumitur differentia, quod totum in ente invenitur.
Sed haec solutio vel invita concedit quod intendimus, scilicet conceptum entis non posse separari perfecte a modis contrahentibus et causantibus diversitatem, ex quo sequitur non habere simpliciter unitatem illum conceptum, atque adeo ruere fundamentum SCOTI.
[10] (24) CURSUS THEOLOGICUS, Tomus I, pars l, disputatio 5, articulus 2. n. VII-VIII
(506 a) ... perfectio aliqua, prout abstrahit a Deo et creaturis, non potest esse eiusdem rationis in utroque membro dividente: neque potest esse altior Deo; ergo nulla perfectio potest concipi, quae formaliter sit in utroque: et sic nulla datur perfectio simpliciter simplex in creatura, neque abstrahendo a Deo et creatura, sed solum in Deo.
RESPONDETUR: has perfectiones convenire Deo et creaturis analogice: non analogia metaphorica, seu duorum conceptuum: sed analogia proportionalitatis, in qua compatitur conceptum analogum esse formaliter et proprie in utroque analogato, licet cum dependentia unius ab allo: sicut ens invenitur in substantia et accidente sine aliqua metaphora, sed formaliter in utroque et proprie; et sic bene stat quod Deus, ut causa aequivoca, contineat perfectionem creatam, et tamen formaliter perfectio creata sit vera perfectio. - Ad probationem consequentiae dicitur quod, licet analoga non habeant conceptum omnino et aequaliter unum, sed proportione unum: bene tamen potest in utroque analogato inveniri illud analogum proprie et formaliter, et non solum metaphorice aut (b) virtualiter: sicut accidens formaliter participat ens, ita tamen quod ab ipsa ratione entis inaequalitas illa derivatur. Et idem est de ente, respectu Dei et creaturarum: quia creaturae formaliter existunt, licet tota diversitas essendi ab ipsa ratione entis derivetur.

Nessun commento:
Posta un commento
I commenti che mancano del dovuto rispetto verso la Chiesa e le persone, saranno rimossi.